عبد الرحمن جامى

18

مرقع نى نامه جامى ( فارسى )

آثارى كه به نام على اشرف معرّفى شده است از دههء دوم قرن دوازدهم تا به دههء هشتم مىرسد كه به علل و دلايلى كه در سرآغاز گفته شد بدون دقّت نظر كارشناسانه و كسب اطمينان از اصالت آنها قابل استناد نتواند بود . رقمهاى على اشرف بر قلمدانها ، قاب آينه‌ها و جلدهاى روغنى اواخر سدهء دوازدهم به بعد ساختگى است و نامعتبر ، زيرا از قديم چنان كه اعتماد السلطنه هم در كتاب المآثر و الآثار ( ص 219 ) اشاره كرده آثار على اشرف در بين خواصّ خواستاران زياد داشته و به بهاى هنگفت دادوستد مىشده و اين رونق عاملى مهمّ گرديد در جعل آثارى سبك‌مايه كه به نام او عرضه و پذيرفته مىشود . برخى از نفيس‌ترين كتابهايى كه به دست على اشرف جلدنگار شده به كلك محمّد هادى زرنشان گرديده است و اين دو استاد در دستگاه ميرزا مهدى خان با يكديگر همكارى داشته‌اند . بعضى از جلدهاى كار على اشرف هم به خطّ رنگه‌نويس احمد نيريزى ، خوشنويس نامدار ، موشّح است . 54 يكى از شاهكارهاى مشترك على اشرف و محمّد هادى جلدآرايى و تذهيب مرقّعى است كه به دستور ميرزا مهدى خان از نقّاشيها و قطعات پراكنده گرد آمده بود و دربارهء آن پيش‌تر سخن داشتم . ايوانف ، گرك ، آكىموشكين ويراستاران آلبوم نقّاشيهاى ايران و هند از سدهء 16 تا 18 م ، بدون آنكه به اهميّت و مقام هنرى پديدآورندگان مرقّع درست پىبرده باشند در سال 1963 م قطعاتى از مرقّع را در آن مجموعه منتشر ساخته‌اند . 55 در حدّ كاردانى و درك و شناخت اينان از هنر ايران همين بس كه در چاپ قطعات و برگهاى منتخب مرقّع شاهكارهاى زرنشان محمّد هادى از حاشيهء قطعات حذف شده است ! سرانجام پس از سالها كه « دفتر ما در گرو صهبا بود » مرقّع ميرزا مهدى خان با نام برساخته و نابهنجار مرقّع سن‌پيترزبورگ به صورت چاپ عكسى و در كيفيّتى نزديك به اصل در سال 1996 انتشار يافت 56 و هم‌زمان خود مرقّع در موزهء متروپوليتن و مراكز هنرى چند كشور ديگر به نمايش گذاشته شد . مرقّع ميرزا مهدى خان از آثار شاخص و ممتاز هنر كتاب‌آرايى ايرانى است . در توصيف مرقّع و ستايش از ميرزا مهدى خان قصيده‌اى تمام تاريخ كه نزد اهل فن اين نوع ماده تاريخ‌سازى معروف به « معجزيّهء مورّخه » است در قاب‌بندى حاشيهء دفّه يا لت جلد نگاشته شده است . شاعر از هر مصراع و نيم‌بيت به حساب جمل سال 1147 ه را كه تاريخ پايان كار كتابگرى است به مهارت برآورده است . على اشرف از افشارهاى اورميه بوده است ، برادر الله‌وردى نقّاش . آقا ابو الحسن نقّاش‌باشى افشار نقّاش و قلمدان‌ساز معروف دورهء قاجار فرزند همين الله‌وردى است و